Wiens waarheid ervaar je, als Big Tech in de overheid terecht komt?

Op 14 april duikt Marietje Schaake, columniste voor de Financial Times en auteur van het boek The Tech Coup, tijdens haar keynote-speech in de wereld van Big Tech-companies en wereldpolitiek. Na een presentatie vraagt journalist Maurits Martijn haar de hemd van het lijf: Hoe zijn tech-giganten verbonden met de Amerikaanse regering? En hoe werkt dit door naar onze vrijheid en veiligheid in Nederland?

Onder begeleiding van het muziekstuk ‘Waar is waarheid?’, speciaal gecomponeerd voor Shift Talks, gaat in een volle zaal in het Erfgoed ’s Hertogenbosch het openingsprogramma van het festival van start.

Big Tech als wereldmacht

“Big Tech bezit structurele wereldmacht”, stelt Marietje Schaake in haar keynote speech: “Organisaties die iets zeggen wat Elon Musk niet aanstaat, worden direct aangeklaagd. Meta – het moederbedrijf van Facebook, Instagram en WhatsApp – besloot om geen factchecking meer te gebruiken. En YouTube verwijdert sinds 2023 geen desinformatie over de Amerikaanse verkiezingen meer. Gebruikers zitten daardoor in een digitale algoritmische bubbel met een overvloed aan informatie en moeten zelf maar bepalen wat de waarheid is.

Maar de invloed van techbedrijven gaat verder dan informatiecontrole. “AI discrimineert. Kijk maar naar gezichtsherkenning; daarbij worden de gezichten van zwarte mensen vaak slecht of helemaal niet herkend”, legt Schaake uit. “Ook heeft tech enorm veel marktmacht, en dus geld. Dit opent deuren die voor organisaties met minder geld gesloten blijven. Techbedrijven kunnen bijvoorbeeld de beste advocaten betalen om zo zaken te winnen.” Ten slotte zijn techbedrijven vaak niet transparant: “Google maar eens naar het enorme datacenter ‘Poldernetwork’ in Zeewolde; hier zat Facebook achter, maar dat werd stilgehouden. Overal ter wereld schuilen mega techbedrijven achter kleine bedrijven en andere namen, om hun macht te vergroten.”

Versmeltende macht

Maar deze techmacht reikt verder dan alleen onze online wereld: “Het is aan het versmelten met de politiek in de Verenigde Staten”, legt ze uit. “Vrijheid van meningsuiting staat hoog op Trumps agenda, zolang het hem uitkomt. Mensen en bedrijven – maatschappelijke organisaties, maar ook tech bedrijven – die iets zeggen dat hem niet bevalt, straft hij hard af.” Schaake zag het in techwalhalla Silicon Valley, waar ze een tijd lang woonde en werkte, zelf gebeuren: “Jonge onderzoekers werden aangeklaagd en uren lang verhoord, omdat zij met resultaten kwamen die de regering niet beviel. Dit zorgt niet alleen voor censuur, maar ook voor zelfcensuur”, vertelt ze. “Mensen worden bang voor de gevolgen van hun woorden en besluiten dan maar te zwijgen.”

“Waar zou deze versmelting van politieke- en techmacht, hypothetisch gezien, toe kunnen leiden?”, vraagt interviewer Maurits Martijn. Schaake denkt kort na “Het grootste gevaar is dat Trump techbedrijven inzet als staatsinstrument. Dat gebeurt nu al. Elon Musk is inmiddels Trumps topadviseur, en META-topman Mark Zuckerberg werd door Trump bedreigd met een levenslange gevangenisstraf omdat hij volgens Trump in de 2020 verkiezingen tegen Trump zou zijn geweest.” Zuckenberg en zijn vrouw, Priscilla Chan, leverden tijdens de verkiezingen van 2020 een financiële bijdrage om de verkiezingsinfrastructuur te financieren. Volgens The Center for Election Innovantion & Researche doneerden ze in totaal 419,5 miljoen dollar. “In plaats van tegenwicht te bieden, kruipt Zuckerberg uit angst naar Trump toe. Het satellietbedrijf Maxar, dat Oekraïne hielp in de oorlog, trok zich terug – zonder dat het Witte Huis dat eiste. Maar de invloed van het politieke standpunt van Trump tegenover Zelensky is onmiskenbaar. Bedrijven anticiperen op Trumps koers, schuiven hun eigen belangen op de geopolitieke agenda of lopen het risico om te worden gedwongen de staatsagenda te volgen.” Daarom pleit Schaake voor snelle Europese actie: “We moeten ons losmaken van de enorme afhankelijkheid die we hebben van de VS.”

Van vrije-markt economie naar oorlogseconomie

“Hoe doe je dat dan?”, vraagt een oplettende luisteraar. Schaake denkt even na. “Het is goed om zelf Europese alternatieven te zoeken, zoals Signal gebruiken in plaats van Whatsapp. Maar uiteindelijk zullen de grote veranderingen door het beleid van overheden of bedrijven bepaald moeten worden.” Dit zet het publiek aan het denken. “Moeten we in Europa dan van een vrije markt-economie af?”, vraagt een kritische denker. “Ik denk dat we hiertoe gedwongen worden. Het speelveld is veranderd: in Europa hebben wij veel regels die ervoor zorgen dat bedrijven door concurrentie niet geboost mogen worden. Maar door de handelsoorlog, die voor verliezen gaat zorgen, worden deze regels eventueel losgelaten. Er is zelfs een kans dat we richting een oorlogseconomie gaan, waarbij de overheid de capaciteit van bepaalde producties vordert.”

Vrijheid van meningsuiting

Want als wij afhankelijk blijven van Amerikaanse Big Tech-bedrijven, blijven wij ook afhankelijk van de Amerikaanse ‘vrijheid van meningsuitings-bubbel’, die uiteindelijk ook hier voor zelfcensuur kan zorgen.

“Durf jij dan als onderzoeker, auteur en Big Tech-criticus, nog wel alles te zeggen?”, vraagt Martijn haar. Schaake knikt resoluut: “Ja. De stilte en saamhorigheid van de democratie verbaast mij. We moeten ons hier juíst over uitspreken. Maar ik begrijp de verlamming die er ontstaat; waar moet je beginnen? Persoonlijk heb ik mij al zo veel uitgesproken dat het geen nut heeft om hiermee te stoppen. Het verraderlijke aan de technologie van tegenwoordig is namelijk dat je je meningsuiting niet terug kan draaien; alles wat je online zegt blijft bestaan. Dan ga ik er liever gewoon mee door.”

Verslag: Sara Wiersma

Foto’s: Angeline Swinkels