Volkswil versus de waarheid. Gezond verstand als politiek wapen: “Deze beweging is nog lang niet weg”

Caroline van der Plas en Donald Trump hebben iets met elkaar gemeen: ze doen in hun politieke strijd beide beroep op het ‘gezond verstand’ en de ‘volkswil’. Althans, als wij schrijvers en bekroonde denkers Bas Heijne en Sheila Sitalsing mogen geloven. Tijdens het gesprek over ‘Politiek van het “gezond verstand” – Volkswil versus de Waarheid’ van 15 februari gaan ze hier dieper op in.

“Kan je er niet stiekem van genieten dat je bij de politiek van ‘gezond verstand’ niet meer over ingewikkeldheden hoeft na te denken”, vraagt gespreksleider Ruud Geven aan Volkskrant Columnist Sheila Sitalking. “Ja”, zegt ze. “Ik begrijp de schoonheid van die eenvoud; het is helder. Maar eigenlijk weet je wel dat het nooit zo simpel kan zijn.”

Een politiek wapen tegen complexiteit

“Er zijn twee soorten gezond verstand”, legt publicist en NRC-essayist Bas Heijne hierop aansluitend uit. “De eerste soort is net zoals een rekensom: één plus één is twee. Het is zichtbaar: zo neem je als het regent een paraplu mee. De tweede wordt ook wel boerenverstand genoemd: verstand gebaseerd op volkswijsheid. Het is zo want ‘het wordt altijd zo gezegd’.” Sheila vult hierop aan: “Het ‘gezond verstand’ is een absolutering van wat ‘wij’ als Nederlanders willen. Wetenschap, feiten en problemen worden hierbij een soort van ontkend.”

Het is een fenomeen dat sterk verweven zit in ons huidige politieke landschap. “De complexe expertise van wetenschap is in Nederland verbonden geraakt met het beeld van de elite die niet levert”, vertelt Bas. “In de wetenschap weet je nooit iets honderd procent zeker. Bovendien is het voor veel mensen lastig te begrijpen. In de gevallen van bijvoorbeeld Donald Trump en Caroline van der Plas wordt het gezond verstand dan ook gelinkt aan dat het volk het beter weet: dit volk en zijn wil wordt gezien als de maatstaf van alle dingen. Trump en Van der Plas gebruiken het als een wapen tegen complexiteit.”

De rol van de journalist

De gespreksleider vraagt door, want dit ‘wapen’ is niet uit de lucht komen vallen, toch? “Tijdens de journalistieke carrière van Pim Fortuyn werkte ik met hem samen bij Elsevier”, vertelt Sheila. “Hij schreef wekelijks over het falen van de overheid, gaf simpele ‘gezond verstand-’ oplossingen en was immens populair. Ik denk dat het samen met het populisme, de elite versus het volk, een enorme vlucht heeft genomen in 2002: de opkomst van zijn politieke carrière.”

De sprekers zijn het erover eens dat de politiek niet bedreven moet worden vanuit deze populistische blik. “Maar”, merkt een toeschouwer op, “wanneer Van der Plas of Schoof een onjuiste claim maken, mis ik de kritische journalistiek. Is die er nog wel?” Sheila reageert direct: “Soms moeten wij als journalisten onszelf eraan herinneren dat bepaalde situaties écht niet normaal zijn; je went nou eenmaal aan wat de norm geworden is. Tegelijkertijd kun je ook niet de hele tijd vertellen hoe verschrikkelijk alles is; je moet ook gewoon vertellen wat er gebeurt.”

Fascisme is niet ver weg

In 2023 schreef Mathieu Segers dat ‘wanneer gezond verstand een politiek instrument wordt,  fascisme nooit ver weg is.’ “Ik denk dat we op een punt staan waarbij je dit woord soms echt wel mag gebruiken”, zegt Sheila, “ook in Nederland.” Bas knikt instemmend: “Bepaalde mentaliteiten van leugenachtigheid, onbehagen en manipulatie zijn écht vergelijkbaar met Hitlers handelswijzen”, vult hij hierop aan. “Vooral van de kleine voorbeelden uit de geschiedenis kun je altijd wat leren; kijk maar naar de overeenkomende propaganda en massacommunicatie van Putin en Hitler.”

Blijf geïnformeerd

‘Je weet eigenlijk dat het niet zo simpel kan zijn’, vertelt Sheila aan het begin van het debat. Ze vraagt mensen daarom nu als slot om breed geïnformeerd te blijven: “Zo schrik je bijvoorbeeld niet van Wilders die een verbod wil op de Koran; dat staat namelijk al twintig jaar op zijn agenda.” Bas knikt: “En blijf weerbaar”, adviseert hij. “Als iemand ergens in gelooft kunnen ze dat redelijk lang volhouden, deze beweging is nog lang niet weg.”

Verslag door: Sara Wiersma

Foto’s door: Angeline Swinkels