Vertrouw ons! Dit is de overheid. Achter de schermen bij de geheime dienst

‘Vertrouw ons! Wij zijn de overheid’, luidt de titel van de Talk tussen geheime dienst-experts Willemijn Aerdts en Paul Abels; een duo dat álle ins and outs van de geheime dienst lijkt te kennen. Gespreksleider Ruud Geven vraagt hen het hemd van het lijf, en ook het publiek blijft niet ongeroerd. Want wat gebeurt er achter de schermen tijdens een crisis? En moeten we écht onze camera gaan afplakken omdat we worden bespied?

Tekst door: Sara Wiersma

Ze opereren in de schaduw, verzamelen cruciale informatie en beïnvloeden beleid op manieren die het grote publiek vaak niet kent. “Het was moeilijk om dit gesprek voor te bereiden”, geeft Ruud Geven dan ook aan het begin van het gesprek toe: “Ik weet namelijk niet wat ik niet weet.”

Nederland als geheime dienst-land

Hij opent de Talk dicht bij huis: “Er wordt vaak gezegd dat Nederland het, in vergelijking met geheime diensten in andere landen, best goed voor elkaar heeft”, stelt Ruud. “Klopt dat wel?” Willemijn Aerdts knikt. Aerdts is Eerste Kamerlid, docent onderzoeker bij de Universiteit Leiden en auteur van het boek ‘Diensten met geheimen. Hoe de AIVD en MIVD Nederland veilig houden’. “Als je kijkt naar de landen om ons heen, heeft Nederland inderdaad een van de meest gebalanceerde toezichtstelsels”, legt ze uit. “Voordat inlichtingsdiensten iets willen ondernemen wordt er door onafhankelijke toezichthouders gecontroleerd of er juist gehandeld is, net zoals dit tijdens het inlichtingsproces wordt gedaan, en achteraf. Deze resultaten worden ook gedeeld in openbare rapporten.”

Politisering

Paul Abels haakt hierop in. “Deze controle en openbaarheid is belangrijk. Ik vind bovendien dat de geheime dienst onafhankelijk moet blijven door vanuit de ‘Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten’ te werken, niet de overheid.” Met zo’n 38 jaar werkervaring bij de ‘Binnenlandse Veiligheidsdienst’, ‘Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst’, en ‘Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid’ is Paul een expert in de inside-informatie van het vakgebied. Maar, merkt een luisteraar op, bepaalt de politiek niet waar de AIVD zich op moet richten? “Dat klopt ergens wel”, reageert Paul. “Vijf ministers wijzen eens in de vier jaar in de ‘Geïntegreerde Aanwijzing voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten’ aan wat de onderzoeksprioriteiten van de AIVD zijn. Het kan zo zijn dat er door deze politisering voor bijvoorbeeld terrorismebestrijding straks niet meer naar extreemrechts gekeken wordt, omdat het kabinet besluit om de focus ergens anders op te leggen.”

Een speld in duizenden hooibergen

Het groeiende belang van een sterke, onafhankelijke geheime dienst heeft Paul van dichtbij meegemaakt: “Na de terroristische aanslag in 2004 in Madrid ging er in Nederland bij de geheime dienst een knop om. Terrorisme leek ver weg, 9/11 was grootste terroristische aanslag die nog op ons netvlies stond. Door de bomexplosies in Spanje beseften wij ons dat het gevaar dichterbij dan ooit was, hierdoor werd ook het ‘Nationaal Coördinatie Terrorisme’ opgericht.”

Volgt de geheime dienst door deze aanscherping nu alles om erachter te komen wie of wat een bedreiging vormt? “Nee”, vertelt Paul. “Dat zou als een speld in duizenden hooibergen zoeken zijn.” Willemijn sluit zich hierbij aan: “De diensten brengen elk jaar hun eigen ‘tapcijfers’ naar buiten; dat was in 2023 ongeveer 1200 keer. Je wordt dus niet zomaar afgeluisterd”, vertelt  Willemijn. “Althans, niet door de geheime dienst. Probeer er zelf ook op te letten waar je online allemaal toestemming voor geeft; het gemak dat een Siri of Alexa je biedt heeft een keerzijde.”

Voor het volk

Is de titel van de Talk dus terecht? Kun je de overheid en vooral de geheime dienst vertrouwen? Als het aan Paul ligt is sowieso bij de geheime dienst het geval: “Achter de schermen wordt er enorm hard gewerkt om Nederlanders te beschermen; de geheime dienst werkt voor het volk en, ondanks de politisering, niet de overheid. Mocht dat ooit gaan verschuiven, dan wordt het een ander verhaal.”

Foto’s door: Angeline Swinkels