Wetenschapsjournalist Sjamadriaan over online charlatans:

“Mensen volgen eerst hun gevoel, dan pas komt de logica”

Wanneer is iets nou ‘de waarheid’? En wie bepaalt dat dan? Als er iemand is die hierover geen blad voor de mond neemt is dat wetenschapsjournalist Adriaan Ter Braack, oftewel Sjamadriaan. In een volle zaal in de Avans Hogeschool in Den Bosch belicht hij op 11 februari de groeiende beweging van pseudowetenschap door online zelf-onderzoekers.

Van mentaal zwak worden van volkoren brood tot aan kanker krijgen van zonnebrand smeren: de gezondheidsfeiten van zelfbenoemde coaches en influencers vliegen je om de oren. In 2022 kwam wetenschapsjournalist en auteur van het boek ‘Eigen onderzoek eerst’, Adriaan Ter Braack, op zijn werk in aanraking met de gevolgen van pseudowetenschappelijke influencers. Hij zegde zijn baan op en besloot meer van deze desinformatie-verspreiders aan te pakken. Want, zo zegt hij: “Geloven in de pseudowetenschap heeft niks met intelligentie te maken; iedereen kan het overkomen.”

Aardappels met friet vergelijken

Volgens Sjamadriaan líjkt de pseudowetenschap namelijk logisch en wetenschappelijk. “Het is makkelijk om te geloven omdat veel niet helemaal fout is. Neem het voorbeeld van actrice Fajah Lourens: Op haar blog concludeert zij dat je van gezichtscrème overgewicht kan krijgen. In sommige gezichtscrèmes kunnen namelijk microplastics zitten. Deze kunnen in sommige gevallen de huid doordringen en stoffen zoals parabenen doorgeven. Parabenen kunnen in extreem unieke gevallen de hormoonhuishouding beïnvloeden, en dit zou dan weer de vetopslag kunnen beïnvloeden”, legt Adriaan in een lange adem uit. “Klopt dit? Nee. Is het helemaal fout? Nee, maar het is alsof je beweert dat frietjes van de McDonalds gezond zijn omdat een aardappel vitamine C bevat.”

Eerst komt je gevoel

Dat iedereen hiervoor kan vallen zag Sjamadriaan van dichtbij gebeuren: “Mijn vader was een intelligente man, maar toen hij ziek werd volgde ook hij de adviezen van zelfonderzoekende coaches op.” Uit angst, vertelt Adriaan: een van de redenen waarom mensen voor influencers vallen. “Mensen volgen hun gevoel, dan pas komt de logica. Zie jij enge of juist hoopgevende woorden en schreeuwende beelden staan? Dan reageert je lichaam daarop. Daarnaast denken mensen automatisch dat natuurlijke producten altijd goed voor je zijn, en geeft een ‘methode’ een gevoel van controle en maakbaarheid.” Ten slotte vertelt hij dat influencers methodisch bewijs leveren: “Het werkt voor hen, dus waarom niet voor jou?”

Een lichtje laten branden

Mocht je iemand tegenkomen die het advies van influencer Jade-Anne verward heeft voor dat van een wetenschapper, dan kan het moeilijk zijn hen dit in te laten zien: “Ga een gesprek aan waarbij wederzijds respect voorop staat. Zoek een punt waar jullie het over eens zijn, en kijk vanuit daar verder; iemands overtuiging direct corrigeren kan als een aanval op de identiteit gezien worden. Het is niet mijn sterkste kant, maar doe je dit met geduld dan kan je een lichtje laten branden”, adviseert Adriaan  afsluitend.

Toekomstbeeld

Projectleider van Shift Talks, Ruud Geven, is na afloop aan het woord: “Deze influencers lijken vaak sterk overtuigd van hun kunnen; wat drijft hen om deze desinformatie te verspreiden?” Dat is volgens fake news-jager Sjamadriaan een combi: “Vaak schuilt er in de kern een verdienmodel. Daarnaast denk ik dat deze mensen zó overtuigd zijn van zichzelf en de kennis die zij delen, dat ze van zichzelf soms een beetje mogen liegen.”

Of Sjamadriaan ook wel eens fout zit? “Niet vaak, maar het is wel eens gebeurd”, reageert hij op de vraag. “Geeft niks”, klinkt er vanuit het publiek, “jij bent ook maar een mens.”

Tekst door: Sara Wiersma

Foto’s door: Angeline Swinkels